Vermont
| Vermont | |
|---|---|
 Bayrak  Mühür | |
.svg) | |
| Ülke |  Amerika Birleşik Devletleri |
| Başkent | Montpelier |
| En büyük şehir | Burlington |
| İdare | |
| • Vali | Phil Scott (Cumhuriyetçi (R)) |
| • Vali vekili | John Rodgers (Cumhuriyetçi (R)) |
| • Üst meclis | Vermont Senatosu |
| • Alt meclis | Vermont Temsilciler Meclisi |
| • ABD Senatörleri | Bernie Sanders (I) Peter Welch (D) |
| Yüzölçümü | |
| • Toplam | 24906 km² |
| • Kara | 23.955 km² (9.249 mil²) |
| • Su | 951 km² (367 mil²) |
| Rakım | 300 m |
| En yüksek nokta | 1.339 m (4.393 ft) |
| En alçak nokta | 29 m (95 ft) |
| Nüfus (2024)[1] | |
| • Toplam | 648.493 |
| • Yoğunluk | 27,1/km² |
| Zaman dilimi | UTC-05.00 (Doğu Zaman Dilimi) |
| • Yaz (YSU) | UTC-04.00 (Doğu Zaman Dilimi) |
| ISO 3166 kodu | US-VT |
Resmî site vermont.gov | |
Vermont, Amerika Birleşik Devletleri'nin kuzeydoğusundaki New England bölgesinde yer alan, denize kıyısı olmayan bir eyalettir. Güneyde Massachusetts, doğuda New Hampshire, batıda New York ve kuzeyde Kanada'nın Quebec eyaleti ile sınır komşusudur. En son ABD nüfus sayımı tahminlerine göre, eyaletin tahmini nüfusu 644.663'tür ve bu da onu tüm ABD eyaletleri arasında en az nüfuslu ikinci eyalet yapmaktadır. Toplam alan bakımından ülkenin en küçük altıncı eyaletidir. Eyaletin başkenti Montpelier, ABD'nin en az nüfuslu eyalet başkentidir. Başka hiçbir ABD eyaletinin Burlington'dan daha az sakini olan en kalabalık şehri yoktur.
Yerli Amerikalılar yaklaşık 12.000 yıldır bu bölgede yaşamaktadır. Avrupalılarla karşılaşma zamanında, Algonkin dilini konuşan Abenaki ve İrokua dilini konuşan Mohavk kabileleri bölgede aktifti. 17. yüzyılda Fransız sömürgeciler, bölgeyi Yeni Fransa'nın bir parçası olarak ilan ettiler. Büyük Britanya Krallığı'nın Atlantik kıyısı boyunca güneye koloniler kurmaya başlamasıyla çatışma ortaya çıktı; Fransa, 1763'te Yedi Yıl Savaşı'nda yenilerek Mississippi Nehri'nin doğusundaki topraklarını Britanya'ya devretti. Bundan sonra, yakındaki Britanya On Üç Kolonisi, Connecticut Nehri'nin batısındaki ve günümüz Vermont'unu kapsayan New Hampshire Hibeleri olarak adlandırılan bölgenin sınırları konusunda anlaşmazlık yaşadı. New York eyalet hükümeti, bölgedeki yerleşimcilere arazi hibeleri sattı; bu da New Hampshire hükümetinin daha önceki hibeleriyle çelişiyordu. Green Mountain Boys milisleri, yerleşik New Hampshire arazi hibesi yerleşimcilerinin çıkarlarını korudu. Sonuç olarak, New Hampshire arazi hibesi tapularına sahip bir grup yerleşimci, Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında 1777'de Vermont Cumhuriyeti'ni bağımsız bir devlet olarak kurdu. Vermont Cumhuriyeti, diğer ABD eyaletlerinden önce köleliği kaldırdı. 1791'de 14. eyalet olarak Birliğe kabul edildi.
Eyaletin coğrafyası, eyaletin ortasından kuzey-güney yönünde uzanan ve batıdaki Champlain Gölü ve diğer vadi arazilerini, doğu sınırının büyük bir bölümünü belirleyen Connecticut Nehri Vadisi'nden ayıran Yeşil Dağlar ile şekillenmiştir. Arazisinin büyük bir kısmı yaprak döken ve iğne yapraklı ağaçlarla kaplı ormanlardan oluşmaktadır. Eyaletin yazları sıcak ve nemli, kışları ise soğuk ve karlıdır.
Vermont'un 2022 yılında 40,6 milyar dolarlık ekonomik faaliyeti, ABD eyaletleri ve bölgeleri arasında GSYİH'ye göre son sırada yer alırken, kişi başına düşen GSYİH'de 21. sıradadır. İlericilik anlayışıyla bilinen eyalet, ABD'de eşcinsel sivil birlikteliklerini ve evliliklerini tanıyan ilk eyaletlerden biridir, %99,9 ile en yüksek yenilenebilir elektrik üretim oranına sahiptir ve en az dindar ve en az ırksal/etnik çeşitliliğe sahip eyaletlerden biridir. Süt ürünleri, ormancılık, akçaağaç şurubu ve şarap, Vermont'un tarım ekonomisinde önemli sektörlerdir. Vermont, ülkenin akçaağaç şurubu üretiminin yaklaşık %50'sini karşılıyor.
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]Vermont yöresinde Avrupalılar gelmeden çok önce Abenakiler ve komşu halklar yaşıyordu.[2] Fransız kâşif Samuel de Champlain 1609'da Champlain Gölü’ne ulaştı.[3] Fransızlar 1666’da Isle La Motte’ta Fort Sainte Anne’i kurdu.[4]
1760’larda New York ile New Hampshire’ın arazi hibeleri çakışınca “New Hampshire Grants” krizi büyüdü; 1770'te Green Mountain Boys adlı milis örgütlendi.[5]
Vermontlular 1777'de fiilen bağımsız bir yönetim kurdu; aynı yıl kabul edilen anayasanın dönemi için sıra dışı biçimde köleliğe karşı hükümler içerdiği ve oy hakkını genişlettiği belirtilir.[6] Vermont 4 Mart 1791'de ABD'ye 14. eyalet olarak katıldı.[7]
Amerikan İç Savaşı’nda (1861-1865) Vermont, Birlik (Union) ordusuna kişi başına yüksek oranlarda asker verdiği belirtilen eyaletlerdendir; savaş boyunca 34.000’den fazla Vermonter’ın hizmet ettiği ve toplam kayıpların 5.000’i aştığı aktarılır.[8]
Savaşın Vermont toprağına doğrudan yansıdığı en belirgin olaylardan biri 19 Ekim 1864’teki St. Albans Baskınıdır; Kanada’dan gelen Konfederasyon baskıncılarının bankaları soyduğu ve olayın sınır ötesi diplomatik/adalet tartışmaları doğurduğu belirtilir.[9]
Coğrafya ve iklim
[değiştir | kaynağı değiştir]Appalaş Dağları sisteminin bir parçası olan Green Dağları (Green Mountains) eyaletin omurgasını oluşturur.[3] Eyaletin en yüksek noktası Mount Mansfield’tır (1.339 m).[10] Vermont’un yalnızca yaklaşık %15’inin düz ve verimli araziden oluştuğu belirtilir.[3]
Vermont’ta iklim genel olarak “nemli karasal” özellikler gösterir; yükselti ve enleme bağlı olarak sıcaklıklar eyalet içinde belirgin biçimde değişebilir.[3] Eyalet genelinde doğrulanmış sıcaklık uç değerleri arasında −50 °F (−45,6 °C) ile 30 Aralık 1933'te Bloomfield'da ölçülen rekor düşük ve 107 °F (41,7 °C) ile 7 Temmuz 1912'de Vernon'da ölçülen rekor yüksek değerler yer alır.[11]
Demografi ve kültür
[değiştir | kaynağı değiştir]ABD Nüfus Bürosu tahminlerine göre Vermont'un nüfusu 1 Temmuz 2024 itibarıyla 648.493'tür.[1] Aynı kaynakta nüfusun %93,2'si “White alone”, %91,0'ı ise “White alone, not Hispanic or Latino” olarak verilir.[1]
Kültürel olarak Vermont, New England'ın “Yankee” mirasıyla ilişkilendirilse de, 19. yüzyıldan itibaren Québec kaynaklı Fransız Kanadalı göçü ve “Franco-American” olarak anılan nüfus eyalet kimliğinde kalıcı bir iz bırakmıştır.[12]
Sanayi ve taş ocaklarıyla bağlantılı göç dalgaları içinde İtalyanların özellikle Barre çevresindeki granit endüstrisinde öne çıktığı belirtilir.[13]
Rutland County’deki mermer endüstrisi ise özellikle West Rutland ve çevresinde Polonya kökenli yerleşimle bağlantılıdır.[14]
Nüfus
[değiştir | kaynağı değiştir]| Yıl | Nüfus | ±% | Not |
|---|---|---|---|
| 1790 | 85.425 | - | Sayım[15] |
| 1800 | 154.465 | +80,8% | Sayım |
| 1810 | 217.895 | +41,1% | Sayım |
| 1820 | 235.981 | +8,3% | Sayım |
| 1830 | 280.652 | +18,9% | Sayım |
| 1840 | 291.948 | +4,0% | Sayım |
| 1850 | 314.120 | +7,6% | Sayım |
| 1860 | 315.098 | +0,3% | Sayım |
| 1870 | 330.551 | +4,9% | Sayım |
| 1880 | 332.286 | +0,5% | Sayım |
| 1890 | 332.422 | +0,0% | Sayım |
| 1900 | 343.641 | +3,4% | Sayım |
| 1910 | 355.956 | +3,6% | Sayım |
| 1920 | 352.428 | −1,0% | Sayım |
| 1930 | 359.611 | +2,0% | Sayım |
| 1940 | 359.231 | −0,1% | Sayım |
| 1950 | 377.747 | +5,2% | Sayım |
| 1960 | 389.881 | +3,2% | Sayım |
| 1970 | 444.732 | +14,1% | Sayım |
| 1980 | 511.456 | +15,0% | Sayım |
| 1990 | 562.758 | +10,0% | Sayım |
| 2000 | 608.827 | +8,2% | Sayım[15] |
| 2010 | 625.741 | +2,8% | Sayım[1] |
| 2020 | 643.077 | +2,8% | Sayım[1] |
| 2023 | 647.464 | +0,7% | Tahmin (1 Temmuz)[16] |
| 2024 | 648.493 | +0,2% | Tahmin (1 Temmuz)[1] |
| 2025 | - | - | ABD Sayım Bürosu “Vintage 2025” eyalet toplamı yayımlanınca güncellenir.[17] |
Ekonomi
[değiştir | kaynağı değiştir]Mandıracılığın temel tarımsal etkinlik olduğu Vermont'ta, turizm önemli ekonomik faaliyetlerdendir. Mermer, granit, akçaağaç şurubu üretimi ve arduvaz madenciliği de eyalet ekonomisinde yer tutar.[3]
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- 1 2 3 4 5 6 "U.S. Census Bureau QuickFacts: Vermont". census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "Abenaki Traditions (Lake Champlain adlandırmaları dâhil)". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- 1 2 3 4 5 "Vermont". britannica.com. Encyclopaedia Britannica. 20 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "Fort Sainte Anne". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "The Green Mountain Boys". vermonthistoryexplorer.org. Vermont History Explorer. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "Freedom & Unity: The Republic of Vermont". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "States in the Senate: Vermont". senate.gov. United States Senate. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "Freedom & Unity: The Civil War". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "The Raid on St. Albans". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "Mount Mansfield". britannica.com. Encyclopaedia Britannica. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "State Climate Extremes Committee (Vermont)". ncei.noaa.gov. National Centers for Environmental Information (NOAA). Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "French Canadian Immigration to Vermont and New England" (PDF). vermonthistory.org. Vermont History (Vermont Historical Society). Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "Work in the Granite Industry (Barre Italian Life 1890–1920)". digitalvermont.org. DigitalVermont. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "Parish History". westrutlandcatholic.org. St. Bridget & St. Stanislaus Parishes. 24 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- 1 2 "Vermont Resident Population and Apportionment of the U.S. House of Representatives" (PDF). census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu. 24 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "2025 Fiscal Facts Booklet (Demographics)" (PDF). ljfo.vermont.gov. Vermont Joint Fiscal Office. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ↑ "State Population Totals and Components of Change: 2020-2024". census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu. 4 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
