Wavellit
 Wawellit o roz. 4,5 x 4,2 x 3,6 cm | |
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Skład chemiczny |
Al3[(OH)3/(PO4)2]*5H2O |
|---|---|
| Twardość w skali Mohsa |
3,5–4[1] |
| Przełam | |
| Łupliwość | |
| Pokrój kryształu | |
| Układ krystalograficzny | |
| Klasa krystalograficzna |
dwupiramidalna[5] |
| Właściwości mechaniczne |
kruchy[2] |
| Gęstość | |
| Właściwości optyczne | |
| Barwa |
biała, jasnoszara, zielona, niebieskawa, brunatno-czarna, żółta; bezbarwny[2][1], brązowa[4], niebieskawozielona, różowa, czerwona, brunatna[3] |
| Rysa | |
| Połysk | |
| Współczynnik załamania |
1,518–1,561 (dwuosiowy)[5] |
| Inne |
dwójłomność: 0,026[5] dyspersja (optyka): słaba[5] pleochroizm: słaby; X= zielonawy Z= żółtawy[5] |
| Dodatkowe dane | |
| Klasyfikacja Strunza |
8.DC.50[5] |
Wavellit (wawelit) – minerał z gromady fosforanów[3], klasy fosforanów uwodnionych. Należy do grupy minerałów rzadkich, rozpowszechniony jest tylko w niektórych rejonach Ziemi[3].
Nazwa pochodzi od nazwiska angielskiego lekarza i fizyka Williama Wavella odkrywcy tegoż minerału[4], który znalazł go w miejscowości Barnstaple w 1800 roku[3].
Właściwości
[edytuj | edytuj kod]Krystalizuje w układzie rombowym[4][1]. Minerał ten tworzy kryształy o pokroju słupkowym, pręcikowym, igiełkowym[2]. Występuje w skupieniach promienistych, groniastych, sferolitycznych, nerkowatych, kulistych, kolistych[2][1], rozetowych, włóknistych[3]. Tworzy nacieki, żyłki, stalaktyty, naskorupienia[1][3]. Jest kruchy, przezroczysty lub przeświecający[1] rozpuszcza się w kwasie solnym[1].
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Minerał hydrotermalny niskich temperatur a także strefy procesów hipergenicznych (minerał strefy wietrzenia)[4][3]. Występuje w szczelinach i spoinach warstwowych łupków krzemionkowych, piaskowca, wapienia[2], w żyłach kruszcowych np. kasyterytu, w niektórych utworach magmowych[3], złożach fosforytów[1]. Rzadziej w szczelinach skał metamorficznych (m.in. w łupkach łyszczykowych, kwarcytowych i diopsydowych)[3]. Niekiedy w wietrzejących granitach[2]. Najczęściej współwystępuje z takimi minerałami jak: strengit, turkus, kakosen, crandallit, kwarc, kalcyt, waryscyt, afmit, hematyt, goethyt, limonit, piroluzyt[2][1][4][3].
Miejsca występowania:
- Na świecie: Niemcy – Bawaria, Saksonia, Hesja; Wielka Brytania – Kornwalia, Devonshire; USA – Floryda, Arkansas, Pensylwania; Brazylia, Czechy – Zbiroh, Zeleznik; Boliwia[1][3].
- W Polsce: znaleziony w Górach Świętokrzyskich[1] w jednostce łysogórskiej w spękaniach późno kambryjskich piaskowców kwarcytowych (arenitach kwarcowych o cemencie kwarcowym regeneracyjnym) budujących wzgórza w rejonie Barczy. Przypuszczalny źródłem jonów fosforanowych mogły być fosforanowe pancerze trylobitów, których ślady bytności zachowały się w postaci licznych skamieniałości śladowych Cruziana (d’Orbigny, 1842) na stropach ławic piaskowców (ślady pełzania trylobitów po dnie morskim)[potrzebny przypis]. Ponadto na Dolnym Śląsku (w szczelinach łupków diopsydowych) koło Strzelina, w łupkach łyszczykowych w Brodziszowie koło Ząbkowic Śląskich i w łupkach kwarcytowych w Pustkowie Wilczkowskim[3][4].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- ma znaczenie kolekcjonerskie (minerał poszukiwany i wyjątkowo cenny)
- większe nagromadzenia wykorzystywane są do produkcji nawozów fosforowych
- wykorzystywany do produkcji zapałek
Galeria
[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Walter Schumann, Minerały świata, Alma-Press, 2003, s. 62, ISBN 978-83-7020-313-9.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Rupert Hochleitner, Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 234, ISBN 978-83-7073-816-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Jerzy Żaba, Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf SA, 2024, s. 478-479, ISBN 978-83-8293-231-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 178, ISBN 978-83-7073-816-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Wavellite, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-06-16] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- J. Parafiniuk: Minerały systematyczny katalog 2004, TG ”Spirifer” W-wa 2005
- A. Bolewski, A. Manecki: Mineralogia szczegółowa, Wyd. PAE W-wa 1993
- W. Schumann: Minerały świata, O. Wyd. ”Alma – Press” 2003
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- artykuł o wawellicie na stronie Webmineral.com (ang.)
- artykuł o wawellicie na stronie Mindat.org (ang.)