AIDS
| Subclass of | HIV infection, acquired immunodeficiency, Sexually transmitted disease, endemic disease, syndrome  |
|---|---|
| Facet of | human health |
| Start time | 1959 |
| Has cause | HIV |
| Has effect | death from AIDS-related complications |
| Time of discovery or invention | 1959 |
| Location of discovery | Kinshasa, Democratic Republic of the Congo |
| Afflicts | Homo sapiens |
| Health specialty | infectious diseases |
| Medical examination | blood test, ELISA, blotting, rapid antigen test |
| Possible treatment | antiretroviral therapy for HIV/AIDS, pre-exposure prophylaxis against HIV, post-exposure prophylaxis |
| Anatomical location | T-lymphocytes |
| Genetic association | PARD3B, DGKI, RXRG, TGFBRAP1 |
| Relates to sustainable development goal, target or indicator | Target 3.3 of the Sustainable Development Goals |
| Handled, mitigated, or managed by | antiretroviral therapy for HIV/AIDS |
| ICPC 2 ID | B90 |
Kuli kwasuwabe shiro HIV[1][2][3] gultində shi retrovirusdəwo[4] awo tiyi kammaye sədinmadəga bətərəmjin. Kurunna baro waljiya, raksə kwasuwa kada suwudin surodən kwasuwa AIDS (AIDS) mbeji.[12] Shidə kwasuwa do raktə kaltəyinma.[5] Raktə kurun lan faidatin kuru nəlewa zauro zauro faidatinro waljin.[5] Kurun au kalimi HIV ye ba yaye, kurun antiretroviral ye də raksə kwasuwa dəga fulujin, kuru, kawu kwasuwa dəye fuwujinro faidatiya, raksə kam do HIV'a dəgana dəye kənənganzə'a ngəlaro sədin.[5][13] Kam do HIV-positive ye kurun tǝdin ma dǝ, kǝnǝnga ngǝlaro kǝnǝngatǝyin, kuru virus dǝlan bajin, shi dǝ gǝnyi.[12][13] Am HIV-positive ro kurun diodə (am HIV-a mbejiro) kurun kəngaye mbeji shilan faidatə virus dəga dabcin, kuru virus dəga asutinbaro sədin. Jaraptə buroyedə raksə fəlejin kurun məradətəna fuwutə datə-a kuru am gadero kwasuwa suwudin-a daptəro.
Kurunna diwodə shawari tədin loktu kwasuwa asutiya.[14] Kam do HIV-positive ye shi donyi virus load asutin ba ma dalil kurun loktu kuruwu ye lan, tajirwa HIV ye jima'i lan gojin bawo.[15][16] Kamfenwa UNAIDSbe-a kuru karafkawa gade dunyabe-aye awo adəga asutinba = Tartəyinbaro bayanzana.[17]
Kurunna tədin baro waljiya kwasuwadə raksə awo tiyi kamye sədinma dəga lejin, kuru gana-ganan AIDS ro waljin, loktu laan saa kada gojin. Ngawo kwasuwa buro salakbedən kamdə alamaram kwasuwabe asujinba, au loktu gana laa kwasuwa influenza-likebe sədin.[4] Loktu adəlan kamdə waneye HIV-positive nozənyi, amma raksə kwasuwadə kozəyin. Ngǝwusoro, loktu adǝ loktu kuruwuro gǝnatǝye alamaram ba lan zayin.[12] Ngawo adəben kasuwa HIVbedə fujiwo kasuwa gade jili tuberculosisbe-a, kuru kasuwa gade opportunisticbe-a, kuru tumors-a sandi doni am doni awo tiyinzabe faidajinmadəro ngəwuro tuwondinbadə.[4] Katap dareyedə ngəwusoro nəmkura fulutə nyiyatənyi'a leyata.[12] Kurunna baro waljiya, kənənga kam HIV ye də saa 11 yeyi.[6]
HIV də jima'i nzəliwo ba lan tartəyin (jima'i anal ye-a, oral ye-a vaginal ye-a), liwula hypodermic ye lan au bu fəletə lan, kuru ya lan tadaro loktu suro lan, tambo lan, au nji kənza lan.[18] Nji tiyibe laa, alama nji-a, zungu-a, kuru shimo-a, sandima kwasuwadǝga gǝrzayinba.[19] Oral sex də tajirwa virus dəga fandoye gana.[20] Diwalwa HIV-a fandoye-a tartəgə-aye suronzan jima'i ngəla-a, kasuwa daptəro kurun dio-a ("PrEP"), kam do karəngəro kwasuwadə'a sətanaro kurun dio-a ("PEP"),[4] am kwasuwadə'a sətanaro kurun dio-a, kuru faraskəramma liwula faltə-a. Kwasuwa tiyi tadaye lan tuwondin də, ya-a tada-a ro kurun antiretroviral ye kənjo lan faidatin.[4]
Dunya sammason asutəna badiyaram saa 1980s yen,[21] HIV/AIDS də zauro jama'a lezəna, kwasuwa-a nəm gade-gade-a.[22] Kwasuwadə kuruson razəwuro zauro lejin.[22] Asutə batti kada kəla HIV/AIDSben mbeji, misallo kasada kəla shidə raktə jima'i kəndolan təbandinro.[23] Kwasuwadə kambiwuwa kadaro walzəna kəla adinben, surodən Coci Catholicbe raayinza kəla condom faidatə faitəro banazənyiben mbeji.[24] Hangal lətaribe-a siyasabe-a dunyabe-a kuru kungəna ngəwu-a səsangəna tun shiga suro saa 1980sben asutənadən.[25]
HIV də shima dabbawa gadelan cizə adamganaro fəte-dawu Africayen badiyaram karnu kən 20th-lan səta dawu-dawuro saadənan.[26] AIDS də buro salak lan cidaram kwasuwa kaltəgə-a faitə-a U.S. ye (CDC) suro saa 1981 lan asuwono kuru dalilnzə—HIV infection—badiyaram saa mewu dəyen asutəna.[21] Kate buro salakkin AIDS asutənayen saa 2024 lan, kwasuwadəye gananzə yayi am miliyon 42.3 kərmu dunya sammason suwudəna.[5] Suro saa 2023 yen, am 630,000 dalilla HIV-a lezənayen bazana, ta'adir am miliyon 1.3 yeyi HIV'a tuwondəna kuru am miliyon 39.9 yeyi dunya sammason HIV'a tuwondəna, kashi 65% sandima suro karapka nəlewa dunyabe (WHO) nasha Africaben kara.[5][7] HIV/AIDS də kwasuwa do ne pandemic ro gotəna də shima kwasuwa do ne na nguwu lan tartəyin ma.[27] Cidaram nəlewabe lardə United Statesbe (NIH)-a kuru cidaram Gates Foundationbe-aye wadə dola miliyon 200 gozana kəla kurun AIDSbe dunyabe tandoben.[28]