Mazmuna geçiň

Afrika

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Ýarymşaryň kartasynda Afrika
Dünýä kartasynda Afrika

AfrikaOrtaýer deňziniň we Gyzyl deňziň günortasynda, Atlantik okeanyň gündogarynda we Hindi okeanynyň günbatarynda ýerleşýän bir kontinent. Ol ululygy boýunça Ýewraziýadan soň ikinji kontinentdir. Şeýle hem oňa Afrikadan we ýanaşyk adalardan ybarat bolan dünýä bölegi diýlip at berilýär. Afrikanyň meýdany 30 065 000 km² ýa-da gury ýer meýdanynyň 20,3 %-inden ybaratdyr, adalary bilen bolsa — 30,2 million km² çemesi bolup, şeýlelikde Ýer ýüzüniň umumy meýdanynyň 6 %-ini we gury ýeriň 20,4 %-ini tutýar. Afrikanyň territoriýasynda 55 sany döwlet, 4 sany ykrar edilmedik döwlet we 5 sany garaşsyz däl territoriýa (ada) ýerleşýär. Afrika ilatynyň sany sany boýunça dünýä ilatynyň 10/1 bölegini tutýar. Territoriýasy 30,3 mln km². Gury ýeriň 5/1% tutýar. Afrika Ýewropadan 14 km Gibraltar bogazy arkaly bölünýär. 1859-60 ýyllarda Suls kanaly gurulmazdan öň Aziýa bilen gury ýer arkaly birleşýärdi. Afrikanyň çägi Tunisden GAR-a çenli 8000 km, Senegoldan Somala çenli 7,5 müň km uzalyp gidýär. Afrikanyň esasy çägi ekwatorial giňişlikde ýerleşip, gün şöhlesiniň iň köp düşýän yssy klimatly ýeridir. Çäginiň birnäçe bölegi ekwatordan uzakda ýerleşip, gurak klimatly ýerdir. Onuň demirgazygynda 8 mln km² çägi tutýan Sahara çöli ýerleşýär. Afrikanyň çäginiň 5/1 böegi daglyk ýerdir. Afrika şertli günbatar, gündogar, günorta, demirgazyk, merkezi we ekwatorial diýip bölünýär. Madakaskar adasy aýry aýdylýar. Afrikanyň ilaty soňky wagt çalt köpelip başlady. Öň haýal ösýärdi. Meselem: b.e.sepgidinde Afrikanyň ilaty bary-ýogy 16 mln adamdy.

AdyBaýdakРaýtagtMeydanDilIlatyPulKarta
1. AlžirAljir2,381,740Arap dili33,769,669Aljir Dinary
2. AngolaLuanda1,246,700Portugal dili15,941,000Kuanza
3. Günbatar SaharaLayun266,000Arap dili
Ispan dili
382,617Marokko Dirhemi
4. BeninPorto Novo112,622Fransuz dili8,439,000CFA Franky
5. BotswanaGaborone581,726Iňlis dili
Setswana dili
1,639,833Pula
6. Burkina FasoOuagadougou274,000Fransuz dili13,228,000CFA Franky
7. BurundiBujumbura27,830Fransuz dili
Kirundi dili
Swahili dili
6.054.714Burundi Franky
8. SeutaSeuta28Ispan dili78,320Ewro
9. JibutiJibuti23,200Arab dili
Fransuz dili
496,374Frank
10. ÇadN'Djamena1,284,000Fransuz dili
Arap dili
10,780,600CFA Franky
11. MüsürKaýyr1,001,449Arap dili76,000,000Egipet Poundy
12. Ekwatorial GwineyaMalabo28,051Fransuz dili
Ispan dili
Portugal dili
504,000CFA Franky
13. EritreýaAsmara117,600Arab dili
Tigrinya dili
4,401,000Nakfa
14. EswatiniMbabane
Lobamba
17,363Siswati dili
Iňlis dili
1,141,000Lilangeni
15. EfiopiýaAddis Ababa1,104,300Amhar dili84,500,000Birr
16. Kot-d’IwuarAbidjan
Yamoussoukro
322,460Fransuz dili17,654,843CFA Franky
17. GabonLibreville267,668Fransuz dili1,384,000CFA Franky
18. GambiýaBanjul10,380Iňlis dili1,700,000Dalasi
19. GanaAccra238,535Iňlis dili23,000,000Gana jedi
20. GwineýaConakry245,857Fransuz dili10,211,437Gvineya Franky
21. Gwineýa BissauBissau36,544Portugal dili1,586,000CFA Franky
22. LesotoMaseru30,355Iňlis dili1,795,000Loti
23. LiberiýaMonrovia111,369Iňlis dili3,489,072Liberiya Dollary
24. LiwiýaTripoli1,759,540Arap dili6,173,579Libya Dinary
25. Kabo VerdePraia4,033Kabo Verde kreoly
Portugal dili
420,979Kabo Verde escudo
26. KamerunYaoundé475,442Fransuz dili
Iňlis dili
17,795,000CFA Franky
27. Kanariýa adalaryLas Palmas de Gran Canaria
Santa Cruz de Tenerife
7,447Ispan dili1,995,833Euro
28. KeniýaNairobi582,647Swahili dili
Iňlis dili
37,953,840Keniya şilini
29. KomorlarMoroni2,235Arap dili
Fransuz dili
798,000Komor Franky
30. Kongo RespublikasyBrazzaville342,000Hausa dili
Fransuz dili
3,999,000CFA Franky
31. Kongo Demokratik RespublikasyKinşasa2,344,858Fransuz dili63,655,000Kongo Franky
32. MadagaskarAntananarivo587,041Malagasi dili
Ispan dili
Fransuz dili
20,042,551Madagaskar Ariarisi
33. Madeira adalaryFunçal828Portugal dili245,806Ewro
34. MalawiLilongwe118,484Chiçewa dili
Iňlis dili
12,884,000Kwaça
35. MaliBamako1,240,192Fransuz dili11,995,402Frank
36. MarokkoRabat446,550Arap dili33,757,175Marokko Dirhemi
37. MawrikiýPort Louis2,040Marathi
Iňlis dili
Fransuz dili
1,264,866Mavrikiý Rupiýasy
39. MawritaniýaNouakchott1,030,700Arap dili
Fransuz dili
3,069,000Ougiýa
39. MaýotteMamoudzou374Fransuz dili186,452Ýewro
40. MelilýaMelilýa20Ispan dili66,000Ewro
41. Merkezi Afrika RespublikasyBangui622,984Sango dili
Fransuz dili
4,216,666CFA Franky
42. MozambikMaputo801,590Portugal dili
21,397,000Mozambik Metikali
43. NamibiýaWindhoek825,418Portugal dili2,088,669Namibiýa dollary
44. NigerNiamey1,267,000Hausa dili
Fransuz dili
13,272,679CFA Franky
45. NigeriýaAbuja923,768Hausa dili
Iňlis dili
148,000,000CFA Franky
46. RéunionSent-Denis2,512Fransuz dili802,000Ýewro
47. RuandaKigali26,798Kinyarwanda dili
Fransuz dili
10,186,063Ruanda Franky
48. Sent HelenaJamestown410Iňlis dili4,255Sent Helena Paundu
49. San Tome we PrinsipiSan Tome964Portugal dili157,000Dobra
50. SenegalDakar196,723Fransuz dili12,853,259CFA Franky
51. SeýşellerVictoria451Seýşeller kreolü
Iňlis dili
Fransuz dili
80,654Seýşeller Rupiýasy
52. Sýerra LeoneFreetown71,740Iňlis dili6,294,774Leone
53. SomaliMogadişu637,657Somali dili
Arap dili
9,558,666Somali şilini
54. SomalilendHargeisa137,600Somali dili
Arap dili
3,500,000Somali şilini
55. SudanHartum2,505,813Arap dili
Iňlis dili
39,154,490Sudan Paundy
56. TanzaniýaDar es Salam
Dodoma
945,087Swahili dili
Iňlis dili
37,849,133Tanzaniýa şilingi
57. TogoLomé56,785Fransuz dili6,100,000CFA Franky
58. TunisTunis163,610Arap dili10,327,800Tunis Dinary
59. UgandaKampala236,040Swahili dili
Iňlis dili
27,616,000Uganda Şilingy
60. Günorta Afrika RespublikasyPretoria
Cape Town
Bloemfontein
1,221,037Zulu dili
Hosa dili
Venda dili
Tswana dili
Tsonga dili
Demirgazyk Sotho dili
Günorta Sotho dili
Demirgazyk Ndebele dili
Iňlis dili
Afrikaans dili
47,432,000Rand
61. Günorta SudanJuba372,410Iňlis dili8,260,490Pound
62. ZambiýaLusaka752,614Iňlis dili11,862,740Zambian Kwaça
63. ZimbabweHarare390,757Iňlis dili13,349,000Zimbabwe Dollary